Αγαπητοί μου φοιτητές και φοιτητές και φοιτήτριες,

Για μια ακόμη χρονιά η τοπική μας Εκκλησία σας υποδέχεται με πολλοί αγάπη στο φιλόξενο χώρο του Αμφιθεάτρου του Ιδρύματος Χρονίως Πασχόντων « Η Πλατυτέρα », προκειμένου να επικοινωνήσει μαζί σας, να αφουγκραστεί τις ανησυχίες και τους προβληματισμούς σας και, ταυτόχρονα, να καταθέσει σε σάς τις δικές της προτάσεις για ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη ζωή σας. Αυτές οι προτάσεις τις Εκκλησίας μας πηγάζουν από την Ορθόδοξη Θεολογία και παράδοση και αποτελούν οδοδείκτες για την ζωή όποιου επιθυμεί να βρει νόημα στην πορεία του όχι μόνο στο Πανεπιστήμιο αλλά και στην καθημερινότητα του. Γιατί μπορεί οι σπουδές να αποτελούν για όλους εσάς το κύριο αντικείμενο τις ενασχολήσεως την συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ωστόσο, υπάρχει μια σειρά από κομβικά σημεία στην καθημερινή σας ζωή που άπτονται αυτού του οποίου ονομάζουμε αναζήτηση προσανατολισμού και διαμόρφωση κριτηρίων για την πρόοδο και καλλιέργεια μας.

Μερικά από αυτά τα κομβικά σημεία είναι οι διαπροσωπικές σας σχέσεις, όχι μόνο με το άλλο φύλο, αλλά και με τους γονείς και τους φίλους σας είναι η πολιτική σας τοποθέτηση Ακόμη αν και η γενιά σας χαρακτηρίζετε σήμερα ως απολιτική, δηλαδή ως αυτή που έχει απαξιώσει εντελώς την πολιτική όπως σήμερα μας παρουσιάζετε εν τούτοις δεν παύετε να έχετε μέσα σας οραματισμούς και διεκδικήσεις, που εκφράζονται ενίοτε δυναμικά, όπως με τις καταλήψεις και τις συγκεντρώσεις, αλλά και ενίοτε παθητικά όπως με την αποστασιοποίηση από οποιοδήποτε κοινωνικό πρόβλημα και την ενασχόληση αποκλειστικά με τον εαυτό σας. Μπορεί αυτή η στάση α-πολιτική. Είναι όμως και αυτή κατεξοχήν πολιτική, καθότι μαρτυρεί απέχθεια και απόρριψη προς ότι σήμερα παρουσιάζετε, κυρίως από τα ΜΜΕ ως ουσιώδες. Η απόρριψη όμως, η αδιαφορία ή η δυναμική άρνηση, χρειάζονται κριτήρια συγκεκριμένα για να μεταμορφωθούν σε δυναμική στάση ζωής και να μη γεννήσουν απελπισία. Άλλο κομβικό σημείο είναι η στάση σας έναντι της παγκοσμιοποιήσεως και του σύγχρονου τρόπου ζωής, όπως αυτός αποτυπώνετε στην διασκέδαση, την μόδα, τον επαγγελματικό προσανατολισμό την μαζοποίηση, την επιστημονική πρόοδο, τον θρίαμβο της εικόνας και τις πληροφορίας. Όλο ένα και περισσότερο λείπει ο χρόνος από την ζωή σας, όχι ο ελεύθερος, αλλά ο διαθέσιμος για προβληματισμό, μελέτη και διάλογο. Ολοένα και περισσότερο κυριαρχούν φαινόμενα απελπισίας στην καθημερινή σας πορεία. Προσφάτως γίναμε μάρτυρες της εμφανίσεως ενός κινήματος νέων ανθρώπων υπό το σύντομο γραφικό όνομα emo, οι ποίοι νοιώθουν ότι δεν έχει νόημα η ζωή τους, υπάρχουν για να υπάρχουν υιοθετούν μια πλήρη παθητικότητα στην σχέση τους με τους υπόλοιπους νέους, δεν τους πειράζει αν άλλοι βιαιοπραγούν εναντίον τους, διακατέχονται από κατάθλιψη τόσο στην εξωτερική τους εμφάνιση, όσο και στην καρδιά τους, ενώ δεν φαίνεται να βρίσκουν κανένα νόημα στην καθημερινή τους πορεία. Μοναδικό χαρακτηριστικό τους η μελαγχολία και η σιωπή. Έκφραση απελπισίας, αλλά και δήλωση αδυναμίας αναλήψεως πρωτοβουλίας να αλλάξουν των κόσμο και τη ζωή τους (εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Κυριακή 16 Δεκεμβρίου 2007).

Αυτή η απελπισία τείνει να καταστεί φαινόμενο της εποχής μας και όχι μόνο ανάμεσα στους νέους. Ενώ οι σύγχρονοι άνθρωποι χαρακτηρίζονται από μια ηθελημένη η ακούσια εργασιομανία, δεν βρίσκουν χαρά στην εργασία τους. Ενώ θεωρούν δικαίωμα τους να έχουν όσες ερωτικές σχέσεις επιθυμούν, δεν βρίσκουν εύκολα την αληθινή αγάπη. Ενώ ακολουθούν πλήρως τα σύγχρονα πρότυπα ζωής, διασκεδάζουν πολύ, παρακολουθούν τηλεόραση τουλάχιστον τρείς ώρες καθημερινά, έχουν την δυνατότητα ανταλλαγής πληροφοριών, σκέψεων, αισθημάτων μέσα από τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, μπορούν να ταξιδεύουν παντού και να αλλάζουν εύκολα παραστάσεις, η κοινωνία μας είναι δημοκρατική, φιλελεύθερη και ανεκτική, με αποτέλεσμα, κανείς να μη μπορεί να τους καταπιέσει επικαλούμενος ηθικούς νόμους, εν τούτοις η ευτυχία, δεν είναι εφικτή και κατορθωτή. Βλέπουμε τη μεγάλη αύξηση στη κατανάλωση αντικαταθλιπτικών χαπιών, ενώ οι επισκέψεις σε ψυχολόγους και ψυχιάτρους θεωρούνται κίνηση επιβεβλημένη για τους πολλούς, κυρίως στο εξωτερικό, αλλά και στην πατρίδα μας τα τελευταία χρόνια.

« κάτι μου φταίει και δεν είμαι ευχαριστημένος» είναι η πρόταση που κυριαρχεί στη σκέψη των πολλών ακόμα και όταν μπορώ να κάμω αυτό που φαινομενικά με ευχαριστεί, εν τούτοις μέσα μου δεν είμαι γεμάτος και αναπαυμένος. Γι’ αυτό και οι emo, τους οποίους αρκετοί από εσάς γνωρίζετε, και ίσως πιστεύετε ότι μπορεί να σας εκφράζουν, έστω και εξάπτοντας την περιέργεια σας για της επιλογές τους, ισχυρίζονται πως όλοι οι άλλοι δεν έχουν συναισθήματα και ότι η μόνο η ενδεδειγμένη στάση είναι να βρίσκεται κανείς σε κατάθλιψη. Ακόμα και ο τρόπος που φτιάχνουν το μαλλί τους με την φράντζα στο μάτι προσθέτουν στον τρόπο της καταθλίψεως:

«Για να μην βλέπω τουλάχιστον από το ένα μάτι τον κόσμο» ισχυρίζονται

Τι έχει να προτείνει η Εκκλησία σ’ αυτή την κατάσταση;

Οι περισσότεροι συνάδελφοί σας ίσως θα σας έλεγαν ότι η Εκκλησία δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να απορρίπτει τους νέους αυτούς, και γενικότερα όσους νέους δεν συμβαδίζουν με τα πρότυπα της. Ισχυρίζονται ότι η Εκκλησία θέλει έναν νέο καθηλωμένο σε κανόνες και απαγορεύσεις, σε πλαίσια αυστηρότητας και αρνήσεως της ζωής. Ότι η μόνη λύση που προτείνει είναι η παραίτηση του νέου από τα δικαιώματά του και η υιοθέτηση ενός συντηρητικού τρόπου ζωής, χωρίς χαρά, μόνο και μόνο για να έχει ο νέος άνθρωπος αυτοπειθαρχία και να αναζητεί λύσεις στη ζωή του από τον Ουρανό. Κανείς σήμερα δεν είναι έτοιμος να παραιτηθεί από την ελευθερία του, όταν μάλιστα αυτή η παραίτηση θα γίνει αντικείμενο λοιδορίας, απορρίψεως και κατακρίσεως από τους πολλούς, οι οποίοι δεν κατανοούν την αξία της ασκήσεως και της πνευματικής προσπάθειας.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι περισσότεροι προτιμούν να μην ασχοληθούν καθόλου με την Εκκλησία και να παραδοθούν στη φιληδονία της εποχής, κι ας οδηγηθούν τελικά στην απελπισία. Άλλωστε, είναι ίδιον των νέων να αντιμετωπίζουν τα πράγματα με βάση το πρόσκαιρο και όχι σύμφωνα με την προοπτική του μέλλοντος. Κι ενώ ο Θεός έχει δώσει ως δώρο στον άνθρωπο την συνείδηση η οποία λειτουργεί για να υπενθυμίζει στον καθένα μας την παρουσία Του και να μας βοηθά ώστε να θεώμεθα τον κόσμο όχι μόνο από την σκοπιά της ύλης, αλλά και του πνεύματος, η εποχή μας προτείνει στον άνθρωπο να περιορίσει την λειτουργία της συνειδήσεως του μόνο σε ότι έχει να κάνει με την τήρηση των νόμων.

Επειδή όμως ο καθένας μας καλείται να αντιμετωπίσει ηθικά ζητήματα στα οποία οι ανθρώπινοι νόμοι δεν ακολουθούν τα όρια που θέτει ο νόμος του Θεού διαπιστώνουμε ότι ενώ «πάντα ημίν έξεστι ου πάντα συμφέρει ημίν», κατά τον ωραίο λόγο του Αποστόλου Παύλου. Κι ενώ οι νόμοι της κοινωνίας μας επιτρέπουν να ζούμε εντελώς ελεύθεροι, βλέπουμε ότι τελικά η συνείδησή μας δεν μας αφήνει να χαρούμε αυτή την απόλυτη ελευθερία. Κι έτσι έρχεται η κατάθλιψη, η μελαγχολία και η απελπισία.

Η απελπισία δεν έχει να κάνει μόνο με τον κεκρυμμένο έλεγχο της συνειδήσεως μας, την οποία, όσο και να την καταπνίξουμε, δεν θα μπορέσουμε να την διαγράψουμε από το «είναι» μας. Έχει να κάνει ακόμη από το άγχος της αποτυχίας, το οποίο μας διακρίνει. Το μοντέλο της εποχής μας επιβάλλει την επιτυχία ως πρότυπο και στάση ζωής. Η επιτυχία μετριέται με καθαρά κοσμικά κριτήρια, μ’ αυτό που ονομάζουμε ικανοποίηση των φιλοδοξιών μας. Και αυτές οι φιλοδοξίες είναι κάποτε πραγματικές. Πηγάζουν δηλαδή από την ίδια μας την ύπαρξη, από τα χαρίσματα τα ποία έχουμε και τις δυνατότητές μας. Άλλοτε όμως είναι τεχνητές. Υποβάλλονται στον εαυτό μας από τον τρόπο της εποχής μας και χωρίς να τα καταλαβαίνουμε, αλλοτριώνουν τον εσωτερικό μας κόσμο. Έτσι νομίζουμε ότι επιτυχία είναι το να εισαχθεί κανείς σε δημοφιλή πανεπιστημιακή σχολή. Η να κάνει όνομα και καριέρα στην τηλεόραση. Να βγάλει πολλά χρήματα πουλώντας τη φωνή του, την ομορφιά του, το πρόσωπό του, την εικόνα του, ανεξαρτήτως προσωπικού κόστους. Επιτυχία είναι να γίνει κανείς γνωστός. Είναι να μπορεί να ικανοποιήσει κάθε επιθυμία του. Αν μάλιστα, όλες αυτές οι φιλοδοξίες μπορούν να εκπληρωθούν με το λιγότερο δυνατό κόπο την «αρχή της ήσσονος προσπαθείας» όπως την ονομάζουμε, αυτό είναι το ιδανικό.

Η εποχή μας έχει διαγράψει από το λεξιλόγιο της την εικόνα της υπομονής. Η επιτυχία όπως και η ικανοποίηση, πρέπει να έχει άμεσο χαρακτήρα. Το δικαίωμα μου πρέπει να ασκηθεί εδώ και τώρα. Κάθε αποτυχία θεωρείται σημείο αδυναμίας και απορρίψεως και ισοδυναμεί περίπου με καταστροφή. Γι’ αυτό και οι πηχιαίοι τίτλοι των εφημερίδων και τα μελοδραματικά ρεπορτάζ μετά τα αποτελέσματα των πανελληνίων εξετάσεων, η κριτική κατά της πολιτείας και του εκπαιδευτικού συστήματος. Κανείς δεν θέλει να παραδεχθεί ότι η αποτυχία είναι μέσα στη ζωή μας και αυτή και ότι δεν είναι καταστροφή. Αντιθέτως, μπορεί να μας προσγειώσει στην πραγματικότητα και να μας δείξει ότι δεν είναι κακό να ηττάται κανείς αλλά να απελπίζεται.

Το άγχος λοιπόν για την αποτυχία συμβάλλει στην απελπισία. Και η αποτυχία δεν έχει να κάνει μόνο με την σπουδή ή την εργασία. Έχει να κάνει κυρίως με τις διαπροσωπικές σχέσεις, τόσο εντός της οικογένειας όσο και εκτός αυτής.

Ο πολιτισμός μας θέτει στο περιθώριο έννοιες όπως «μονογαμία», «πιστότητα», «αγάπη», «αφοσίωση» και κάνει να πρυτανεύσουν πρακτικές όπως «η ελεύθερη συμβίωση», «ο αδέσμευτος βίος», η μετάθεση των «ευθυνών» για αργότερα, δικαιολογεί την «απιστία» και τις «εξωσυζυγικές σχέσεις», ενώ το σπίτι πολύ συχνά δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ξενοδοχείο όπου τα μέλη της οικογένειας τρώνε, κοιμούνται και ικανοποιούν τις βασικές υλικές τους ανάγκες, χωρίς να υπάρχει χρόνος για διάλογο, επικοινωνία, συναίσθημα.

Ακόμη και οι φιλίες σήμερα στηρίζονται στα επουσιώδη. Γνώμονας της διαμορφώσεως τέτοιων σχέσεων είναι η ανάγκη μας να καλυφθούμε συναισθηματικά. Μόνο που δεν μας ενδιαφέρει τόσο να δώσουμε, όσο να πάρουμε από τους άλλους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι φιλίες να στηρίζονται στην ιδιοτέλεια και το συμφέρον περισσότερο, παρά στο γνήσιο μοίρασμα και την καρδιακή συμπαράσταση. Αν σκεφτούμε, μάλιστα, ότι ανάμεσα μας οι όποιες συζητήσεις ελάχιστα αφορούν ζητήματα υπαρξιακού προβληματισμού και σχεδόν αποκλειστικά έχουν να κάνουν με την τρέχουσα καθημερινότητα, τις προτάσεις του πολιτισμού μας και την επιφανειακή θεώρηση των διαπροσωπικών σχέσεων, βλέπουμε ότι δεν έχουμε πνευματικό αντίδοτο στο άγχος που δηλητηριάζει την ύπαρξή μας. Γιατί ενώ όλα γίνονται για να μην έχει κανείς το άγχος της ευθύνης για τον άλλο, στην ουσία κυριαρχεί μέσα του ένα άλλου είδους άγχος. Το ότι ο άλλος υπάρχει μόνο για να ικανοποιεί τις ανάγκες μας και τι θα γίνει αν κάποια στιγμή πάψει να το κάμει αυτό.

Εκτός από το εκζήτηση της φιληδονίας και το άγχος της αποτυχίας, υπάρχει και μία τρίτη αιτία που γεννά απελπισία στην εποχή μας. Αυτή έχει να κάμει με τον τρόπο που ο κόσμος μας παρουσιάζεται, μέσα κυρίως από την τηλεόραση. Έχει κανείς την εντύπωση ότι καλές ειδήσεις δεν υπάρχουν πλέον στην εποχή μας. Ότι πιο άσχημο, καταθλιπτικό, άρρωστο, γίνεται γεγονός, αναλύεται, παρουσιάζεται εξαντλητικά, συζητείται μέχρις ότου να το εμπεδώσουμε, με αποτέλεσμα εάν κανείς προσπαθήσει να θεωρήσει ότι έχει νόημα να αγωνίζεται σ’ αυτόν τον κόσμο, μάλλον απογοητεύεται και απελπίζεται. Αναζητούνται καλές ειδήσεις στην εποχή μας και ίσως μπορούμε να τις δημιουργήσουμε εμείς με την αγάπη μας για τον συνάνθρωπο και τον κόσμο, με τον δυναμισμό και την αγωνιστικότητά μας.

Τα όσα περιγράφηκαν αποτυπώνουν αυτό που ονομάζουμε ψυχολογική και κοινωνιολογική θεώρηση της απελπισίας. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, χωρίς να απορρίπτει αυτές τις θεωρήσεις, καθώς και την δυνατότητα των επιστημών αυτών να συμβάλουν στην αντιμετώπισή της θέτει ενώπιον μας και μία άλλη διάσταση, την οποία εμείς θεωρούμε ότι είναι η κατεξοχήν όψη της απελπισίας. Πρόκειται για την πνευματική απελπισία, αυτή που πηγάζει από τον πόλεμο που υφίσταται ο άνθρωπος από το κακό, όπως αυτό αποτυπώνεται στο πρόσωπο του διαβόλου, αλλά και της αμαρτίας, της αποτυχίας δηλαδή του ανθρώπου να συναντήσει τον Θεό και να ανταποκριθεί στην πληρότητα της αγάπης που ο Θεός του προσφέρει στο πρόσωπο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και στη ζωή της Εκκλησίας μας.

Όποιος ισχυρισθεί σήμερα ότι δεν υπάρχει κακό στον κόσμο απατάται. Μπορεί βεβαίως, οι πολλοί να έχουν αποσυνδέσει το κακό από την πνευματική του φανέρωση και να ομιλούν γι’ αυτό ανάλογα με τα ηθικά τους πιστεύω, ωστόσο κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι υπάρχει. Το διαπιστώσαμε ως φυσικό κακό, με τις πρόσφατες πυρκαγιές, αλλά και με τα επικίνδυνα φυσικά φαινόμενα, όπως είναι οι σεισμοί, οι πλημμύρες, τα παλιρροϊκά κύματα, οι θυελλώδεις άνεμοι, που έχουν ως συνέπεια τον θάνατο πολλών ανθρώπων. Υπάρχει και το ηθικό κακό, αυτό που προέρχεται από τις επιλογές των ανθρώπων, τόσο τις πράξεις τους όσο και τις παραλείψεις τους. Ο άνθρωπος επιλέγει να παραβιάσει τους κοινωνικούς νόμους και να φερθεί ανήθικα στο συνάνθρωπό του, αρπάζοντάς του την περιουσία, σκοτώνοντάς τον, βλάπτοντάς τον παντοιοτρόπως, είτε από ζήλεια είτε από εκδίκηση. Ο άνθρωπος όμως μπορεί και να αδιαφορήσει για το συνάνθρωπό του, εγκλωβισμένος στην αυτάρκειά του, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται φαινόμενα όπως η κοινωνική εξαθλίωση, η πείνα, αρρώστιες όπως το AIDS. Το οικολογικό πρόβλημα πατά και στις δύο αυτές κατηγορίες του ηθικού κακού, γιατί ο άνθρωπος από τη μία εκμεταλλεύεται με κακό τρόπο τη φύση και από την άλλη αδιαφορεί για τις συνέπειες των έργων του ή των παραλήψεών του στον κόσμο και τον συνάνθρωπο του. Συνέπεια και του ηθικού κακού είναι η φθορά και τελικά, ο θάνατος.

Η Εκκλησία προσδίδει στο κακό και μια άλλη διάσταση. Είναι το αιώνιο, το πνευματικό κακό. Αυτό έχει να κάνει με την αποστασία του ανθρώπου από το Θεό, με την αμαρτία του, την αποτυχία του δηλαδή να αγαπήσει το Θεό, τόσο κάθετα, απευθείας, όσο και οριζόντια, στα πρόσωπα των συνανθρώπων του και στο περιβάλλον. Το πνευματικό κακό φέρνει την αλλοτρίωση του ανθρώπου, δηλαδή την σύγχυση και την απαξίωση της κοινωνικής ζωής, καθιστά των άνθρωπο φορέα εγωκεντρισμού, εξουσιαστή των πάντων και όχι διάκονό τους. Ο άνθρωπος δεν είναι αγαπώσα ύπαρξη αλλά κυβερνώσα. Όλοι και όλα υπάρχουν για να των υπηρετούν και ο ίδιος να εξουσιάζει τους πάντες και τα πάντα. Το πνευματικό κακό οδηγεί στον πνευματικό θάνατο, των χωρισμό δηλαδή της υπάρξεως από το Θεό και σ’ αυτή τη ζωή, αλλά και στην αιώνια, μολονότι πολλοί δεν πιστεύουν σ’ αυτή.