Ἀγαπητοί μου φοιτητές καί φοιτήτριες,

Εἶναι γεγονός ὅτι ἡ σύναξή μας αὐτή ἔχει γίνει πλέον θεσμός, καθώς γιά τέταρτη συνεχόμενη χρονιά, μέ τήν χάρη τοῦ Θεοῦ, συναντιόμαστε στόν φιλόξενο αὐτό χῶρο, γιά νά γνωριστοῦμε, νά ἐπικοινωνήσουμε, νά συμπροβληματισθοῦμε, ἀλλά καί νά χαροῦμε μέ τρόπους πού μαρτυροῦν ὅτι ἡ Ἐκκλησία μας, ἐκτός ἀπό πνευματική τροφός καί κιβωτός τοῦ Γένους καί τοῦ λαοῦ μας, λειτουργεῖ καί στήν κατεύθυνση τῆς προασπίσεως αὐτοῦ πού ὀνομάζουμε πνευματικός πολιτισμός. Καί τοῦτο διότι, ἐκτός τῶν ἄλλων μομφῶν πού προσάπτονται στήν Ἐκκλησία, τά τελευταῖα χρόνια διάχυτη εἶναι καί ἡ προβολή ἀπό μερίδα τοῦ τύπου, τῆς τηλεοράσεως, ἀλλά καί τῆς διανοήσεως μιᾶς ἄλλης κατηγορίας: ὅτι ἡ Ἐκκλησία εἶναι παράγοντας ὀπισθοδρομήσεως. Καθηλώσεως τοῦ λαοῦ μας σέ στερεότυπα τοῦ παρελθόντος. Ὅτι ἀρνεῖται στούς ἀνθρώπους, καί ἰδίως σέ σᾶς τούς νέους, τό δικαίωμα τῆς χαρᾶς. Ὅτι ἀρνεῖται τήν πρόοδο τῆς ἐποχῆς μας καί ὅτι καλεῖ τόν κόσμο νά ζήσει μέ βάση ἀξίες πού ἡ ἰλιγγιώδης πρόοδος τῆς ἐπιστήμης καί τῆς τεχνολογίας, ὅπως καί ἡ δύναμη τῆς εἰκόνας καί τῆς πληροφορίας ἔχουν τοποθετήσει ὁριστικῶς στήν Ἱστορία.

Ὅλη αὐτή ἡ νοοτροπία, πού θεωρητικά ἤ καί στήν πράξη, ἐπηρεάζει πολλούς ἀπό τούς συμφοιτητές καί φίλους σας, ἐνίοτε καί ἐσᾶς τούς ἴδιους, δημιουργεῖ ψευδεπίγραφα διλήμματα. Μπορεῖ ὁ νέος νά ἐξακολουθεῖ νά ζεῖ μέ τίς ἀρχές τῆς πίστεως καί τῆς Ἐκκλησίας; Δέν θά εἶναι «ἐκτός τόπου καί χρόνου» ἄν ἐπιμένει νά ἀγαπᾶ τόν συνάνθρωπό του, νά ἀρνεῖται τήν βία, νά ἀγωνίζεται νά κατασταθεῖ ἐλεύθερος ἀπό τά πάθη του, νά σέβεται τό περιβάλλον, ἄν ἐπιμένει σέ μία ἐσωτερική ἀναζήτηση πού θά τόν ὁδηγεῖ στόν σεβασμό γιά τήν ζωή, γιά τόν ἄλλο, στήν θεώρηση τῶν πάντων ὡς Θείας Δημιουργίας καί ὄχι ὡς προϊόντων τῆς τύχης; Δέν θά φαντάζει «γραφικός» ἐάν λειτουργεῖ στίς διαπροσωπικές του σχέσεις ὄχι μέ βάση τίς δικές του ἐπιθυμίες, τό δικαίωμά του νά ἀπολαμβάνει καί νά εἶναι εὐτυχισμένος, ἀλλά μέ βάση καί τό δικαίωμα τῶν ἄλλων νά βιώνουν τή χαρά καί τήν εὐτυχία, ἔστω καί ἄν αὐτό τό δικαίωμα ὁδηγεῖ σέ περιορισμούς τῶν δικῶν του;

Ἐπειδή λοιπόν γινόμαστε καθημερινά κοινωνοί τέτοιων προβληματισμῶν, ἐπιλέξαμε στήν φετινή μας συνάντηση νά ἀσχοληθοῦμε μέ τό θέμα «Ἡ ἀπο-ϊεροποίηση τῶν ἀνθρωπίνων σχέσεων σήμερα». Πιστεύουμε ὅτι ἡ ἐποχή μας, στήν προσπάθειά της νά ἀπεξαρτηθεῖ ἀπό τήν θρησκεία, ἔχει περιφρονήσει τήν ἔννοια τοῦ «ἱεροῦ». Εἶναι βεβαίως γεγονός ὅτι ἡ θρησκεία χρησιμοποιήθηκε στό παρελθόν ὡς μηχανισμός ἐπιβολῆς τῆς ἠθικῆς στήν κοινωνία. Ὅτι οἱ θρησκευτικές ἀξίες, ἀντί νά καλλιεργοῦν στόν ἄνθρωπο τήν ἀγάπη γιά τόν Θεό καί τόν κόσμο, χρησιμοποιήθηκαν γιά νἀ ἐπιβάλουν τόν φόβο καί γι’ αὐτήν καί γιά τήν ἄλλη ζωή. Ὅτι ἡ θρησκεία ἀποτέλεσε καί, γιατί ὄχι, ἀποτελεῖ παράγοντα πού συντηρεῖ τά κάθε λογῆς κατεστημένα, καθώς, γιά τούς πολλούς, διδάσκει τήν «ἐλέῳ Θεοῦ» κοινωνική κατάσταση, ἐνῶ οἱ ὅποιες ἀπόπειρες διατυπώσεως ἑνός ἄλλου λόγου, συκοφαντοῦνται ὡς ἀπόπειρες ἐμπλοκῆς τῆς θρησκείας στήν πολιτική καί ὡς ὑπονόμευση τῶν διακριτῶν ρόλων πολιτείας καί θρησκείας στήν ἀνθρώπινη κοινωνία.

Ἡ πίστη καί ἡ παράδοση βέβαια, ὅπως διασώζονται στήν θεολογία καί τήν ἐμπειρία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, προσδίδουν στήν ἔννοια τοῦ «ἱεροῦ» διαφορετικό περιεχόμενο ἀπό ὅ,τι οἱ κάθε λογῆς θρησκεῖες. Γιά τήν Ὀρθοδοξία ἡ ἱερότητα δέν ἔχει νά κάμει μέ μία μαγική ἀντίληψη γιά τόν κόσμο καί γιά τόν ἄνθρωπο. Γιατί τά θρησκεύματα, ἰδίως, τῶν πρωτόγονων λαῶν ταυτίζουν τήν ἱερότητα μέ τήν μαγεία. Κάθε τι στόν κόσμο εἶναι ἱερό διότι εἶναι ἀνεξήγητο. Ἐμπεριέχει μυστήριο. Καί ὅ,τι δέν μπορεῖ νά ἑρμηνευθεῖ μέ τίς πεπερασμένες ἀνθρώπινες δυνάμεις, μεταφράζεται ὡς μαγεία καί δεισιδαιμονία καί γίνεται ἀντικείμενο σεβασμοῦ, διότι ἀλλιῶς, ἐπισείεται ὁ φόβος τῆς τιμωρίας ἀπό τήν ὅποια θεότητα. Γι’ αὐτό καί οἱ μάγοι στίς πρωτόγονες φυλές εἶναι αὐτοί πού ρυθμίζουν τήν ἀνθρώπινη ζωή. Γιατί ἔχουν τό ἰδιαίτερο χάρισμα νά ἐπικοινωνοῦν μέ τίς θεότητες, νά μεταφέρουν τό θέλημά τους στούς ἀνθρώπους, νά ἐπαινοῦν καί νά τιμωροῦν, νά προκαθορίζουν τούς νόμους καί τά ἔθιμα τῆς κάθε φυλῆς ἤ κοινωνίας καί νά διαμορφώνουν τό παρόν καί τό μέλλον.

Ἑπομένως, ἱερότητα ἀποδίδεται σέ ὅ,τι δέν μπορεῖ νά ἑρμηνευθεῖ μέ βάση τόν νοῦ. Σέ ὅ,τι ταυτίζεται μέ τήν θρησκεία. Σέ ὅ,τι δημιουργήθηκε ἀπό τά πνεύματα καί τίς θεότητες. Καί τό «ἱερό» γίνεται εἴδωλο. Ἀφορμή καί ἀντικείμενο λατρείας, ἐνῶ, παράλληλα, ἔχει καί τούς ὑπηρέτες του, δηλαδή τούς ἱερεῖς, οἱ ὁποῖοι εἶναι καί αὐτοί ὑποκείμενα σεβασμοῦ, διότι ἀντλοῦν τήν δύναμή τους ἀπό τήν σχέση μέ τό θεῖο, πού οἱ ἄνθρωποι φοβοῦνται καί ἐπιθυμοῦν νά ἐξευμενίσουν.

Αὐτή ἡ μαγική ἀντίληψη περί τοῦ ἱεροῦ γεννᾶ πλῆθος δεισιδαιμονιῶν. Τί ἄλλο εἶναι οἱ προλήψεις πού μᾶς διακατέχουν, παρά φοβίες, πού ἔχουν τή ρίζα τους στό πρωτόγονο θρησκευτικό παρελθόν, ὅτι ἡ συμπεριφορά μας ἔναντι τοῦ ἱεροῦ ἤ ἡ κακή σχέση μας μέ ἐκπροσώπους του ἤ ἡ μή τήρηση κάποιων ἐθίμων θά ὁδηγήσει σέ δυστυχία ἤ καταστροφή ἤ τιμωρία στή ζωή μας; Γι’ αὐτό καί ἡ σχέση μας μέ τήν θρησκεία συντηρεῖται ἀπό αὐτή τήν μαγική ἀντίληψη περί τοῦ κόσμου. «Γιά τό καλό» ἐκκλησιαζόμαστε τίς μεγάλες ἑορτές. «Γιά τό καλό» κοινωνοῦμε. «Γιά τό καλό» τηροῦμε τά ἔθιμα. «Γιά τό καλό» περιμένουμε τόν ἱερέα νά μᾶς ἁγιάσει τά Θεοφάνεια. «Γιά τό καλό» τελικά ἀπομονώνουμε ὁρισμένες στιγμές τῆς ζωῆς μας, τίς ὁποῖες συνδέουμε μέ τήν θρησκεία καί ἀφήνουμε τήν ὑπόλοιπη ζωή μας ἀνέγγιχτη ἀπό τόν Θεό.

Εἶναι γεγονός ὅτι ἡ θρησκεία καλλιέργησε τόν φόβο καί τήν ἐπιθυμία τοῦ ἐξευμενισμοῦ στόν ἄνθρωπο. Καί ἡ ὅλη ἱερότητα πού συνδέεται μαζί της, τουλάχιστον στό παρελθόν, ἐξαντλήθηκε, σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τήν οὐσία της, στούς τύπους. Ἔτσι, μιλοῦμε γιά «ἱερά πρόσωπα», τά ὁποῖα ξεχωρίζουν σέ ὅ,τι ἀφορᾶ τήν ἐνδυμασία, τό παρουσιαστικό, τόν τρόπο συμπεριφορᾶς ἀπό τούς ἄλλους ἀνθρώπους, γιά νά μποροῦν οἱ ἄνθρωποι νά καταφεύγουν σ’ αὐτά καί νά τά χρησιμοποιοῦν ὡς διαμεσολαβητές στήν θεότητα. Μιλοῦμε γιά «ἱερά ἀντικείμενα», τά ὁποῖα λατρεύονται ἀπό τούς ἀνθρώπους, «χωρίς ἡ τιμή νά διαβαίνει ἐπί τό πρωτότυπον». Μιλοῦμε γιά «ἱερούς χώρους», στούς ὁποίους οἱ ἄνθρωποι «πρέπει» νά εἰσέρχονται εὐπρεπῶς ἐνδεδυμένοι ἤ νά ἀποθέτουν τά ὑποδήματά τους, χωρίς νά ἐπισημαίνεται ὅτι τό πρόβλημα δέν ἔγκειται τόσο στήν διόρθωση τῆς ἐξωτερικῆς συμπεριφορᾶς, ὅσο στήν διάθεση τῆς καρδιᾶς καί στήν εἰλικρίνεια τῆς πίστεως. Μιλοῦμε τελικά γιά τήν αἴσθηση τοῦ «ἱεροῦ» πού δέν πηγάζει ἀπό τόν σεβασμό, ἀλλά ἀπό τόν φόβο.

Ὅλα αὐτά δέν συνεπάγονται τήν ἄρνηση τῆς Ὀρθόδοξης παραδόσεως νά ζητήσει ἀπό τόν ἄνθρωπο τόν σεβασμό πρός ὁρισμένους τύπους καί ἀξίες. Ἡ Ὀρθοδοξία ὅμως δέν ξεκινᾶ τήν προσέγγιση τοῦ ἱεροῦ ἀπό τήν διάθεση τοῦ ἐξευμενισμοῦ ἤ ἀπό τόν φόβο γιά τήν μέλλουσα τιμωρία, ἀλλά ἀπό τήν ἐλευθερία καί τήν ἀγάπη. Γιά τήν Ὀρθοδοξία κάθε τι στόν κόσμο εἶναι ἱερό, ὄχι ἐπειδή δέν μποροῦμε νά τό κατανοήσουμε καί νά τό ἑρμηνεύσουμε, ἀλλά ἐπειδή μᾶς δόθηκε ὡς δῶρο τοῦ Θεοῦ. Ὁ κόσμος δημιουργήθηκε ἀπό τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, ὁ Ὁποῖος ἤθελε καί ἄλλα πλάσματα νά μετέχουν στή χαρά πού ἡ ἀγάπη αὐτή δίδει. Καί «ὁ Θεός ἀγάπη ἐστί», μᾶς λέει χαρακτηριστικά ὁ Εὐαγγελιστής Ἰωάννης (Α’ Ἰωάν., 4, 8). Εἶναι ὁ μοναδικός ὁρισμός τοῦ Θεοῦ πού συναντοῦμε στήν Καινή Διαθήκη. Δέν μᾶς λέει ὅτι ὁ Θεός ἔχει ἀγάπη. Εἶναι ἀγάπη. Ὁ τρόπος ὑπάρξεώς Του εἶναι ἡ ἀγάπη. Καί ἐπειδή ἀγαπᾶ, δημιουργεῖ. Ὅπως καί οἱ ἄνθρωποι πού δημιουργοῦν οἰκογένεια καί γεννοῦν παιδιά, ἔχουν -ἤ θά ἔπρεπε νά ἔχουν -ὡς κύριο κίνητρό τους τήν ἀγάπη.

Γι’ αὐτό καί τά πάντα στόν κόσμο μαρτυροῦν αὐτή τήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἁρμονία στίς κινήσεις τῶν πλανητῶν. Ὁ ἥλιος πού ποιήθηκε «εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας» (Ψαλμός 135). Ἡ σελήνη καί οἱ ἀστέρες «εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός» (Ψαλμός 135). Τό φυσικό περιβάλλον καί τό ἐν γένει κάλλος τῆς δημιουργίας. Τό γεγονός ὅτι ὁ κάθε ἄνθρωπος λειτουργεῖ βιολογικά μέ μηχανισμούς ἀπόλυτης ἀκριβείας. Τά πάντα στή ζωή, ὅλοι οἱ φυσικοί νόμοι, ἡ ἰσορροπία τοῦ σύμπαντος καί τῆς γῆς, ἐπιβεβαιώνουν τό λόγιο τοῦ Ψαλμωδοῦ: «Ὡς ἐμεγαλύνθη τά ἔργα σου, Κύριε, πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας . ἐπληρώθη ἡ γῆ τῆς κτίσεώς σου» (Ψαλμός 103).

Ἄρα, ἡ ἱερότητα στή ζωή δέν ξεκινᾶ ἀπό τόν φόβο. Οὔτε ὁ Θεός τήν αἴρει, ἐπειδή ἐμεῖς δέν εἴμαστε ἄξιοι τῆς ἀγάπης Του. Δέν τιμωρεῖ ὁ Θεός, γιατί τό κακό δέν δημιουργήθηκε ἀπό τόν Θεό, ἀλλά εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς δικῆς μας πτώσεως καί ἁμαρτίας. Ἀκόμη καί ὁ θάνατος δέν εἶναι ἐπιθυμία τοῦ Θεοῦ γιά τόν ἄνθρωπο καί ἐπιτρέπεται γιά νά μήν γίνει τό κακό ἀθάνατο. Ἡ ἱερότητα στή ζωή πηγάζει ἀπό τήν ἀγάπη. Καλούμαστε ἀπό τήν Ἐκκλησία νά σεβαστοῦμε τή ζωή, τόν συνάνθρωπό μας, τόν κόσμο καίτελικά τόν ἴδιό μας τόν ἑαυτό, ἐπειδή ὅλα εἶναι δῶρα τοῦ Θεοῦ. Καλούμαστε νά λειτουργήσουμε μέ ἱερότητα ἀπό εὐγνωμοσύνη καί ἀγάπη πρός Αὐτόν πού μᾶς δώρισε τά πάντα. Καλούμαστε νά μιμηθοῦμε τόν Θεό στήν ἀγάπη καί νά εἰρηνεύσουμε σέ σχέση μέ τόν ἑαυτό μας, τόν συνάνθρωπο καί τόν κόσμο, κι αὐτό ζητοῦμε στήν Θεία Λειτουργία: «Τήν σήν εἰρήνην καί τήν σήν ἀγάπην χάρισαι ἡμῖν, Κύριε ὁ Θεός ἡμῶν . πάντα γάρ ἀπέδωκας ἡμῖν» (Θεία Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου). Κι αὐτό ὄχι ἐπειδή φοβόμαστε ἤ ἐπειδή εἴμαστε προσκολημμένοι στίς ἀξίες τοῦ παρελθόντος, ἀλλά ἐπειδή κατανοοῦμε ὅτι εἴμαστε εἰκόνες τοῦ Θεοῦ. Ἐπειδή «ὁ Θεός ἀγάπη ἐστί» καί ἐμεῖς καλούμαστε νά εἴμαστε ἀγάπη. Αὐτό εἶναι, ἄλλωστε, καί ἕνα ἀπό τά στοιχεῖα τοῦ «καθ’ ὁμοίωσιν», στό ὁποῖο ἡ Ἐκκλησία μᾶς καλεῖ.

Ὁ Θεός μᾶς προσέφερε τά πάντα ἐν ἐλευθερίᾳ. Δέν ἦταν ὑποχρεωμένος νά δημιουργήσει τόν κόσμο. Δέν ἔχει ἀνάγκη τήν δική μας εὐγνωμοσύνη καί τήν δική μας ἀγάπη, ἐπειδή στό Θεό βρίσκεται τό πλήρωμα τῆς τελειότητος, τῆς ἀγάπης, τῆς χαρᾶς. Γι’ αὐτό καί δέν δεσμεύει ὁ Θεός τόν ἄνθρωπο νά ἀνταποκριθεῖ στήν δική Του ἀγάπη πρός Αὐτόν. Γι’αὐτό καί τοῦ ἐπέτρεψε νά Τόν ἀρνηθεῖ στόν Παράδεισο. Γι’ αὐτό καί σέβεται διαρκῶς τό δικαίωμα τοῦ ἀνθρώπου νά εἶναι ἄ-θεος, ἄπιστος, ἀρνητής. Γι’αὐτό καί ὁ Θεός δέν καταστρέφει τόν κόσμο, μολονότι ὁ κόσμος, μέ τόν ἄνθρωπο νά πρωτοστατεῖ, βρίσκεται σέ μία διαρκῆ πνευματική καί ἠθική ἀνταρσία ἔναντι τοῦ Θεοῦ. Γιατί ἡ ἐλευθερία εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ καί ὁ Θεός δέν θέλει νά τήν στερήσει ἀπό τόν ἄνθρωπο.

Ἑπομένως, ἡ ἱερότητα στή ζωή συνδέεται μέ τήν ἐλευθερία. Καλούμαστε ἀπό τήν Ἐκκλησία νά ἀναγνωρίσουμε τήν ἀξία τῆς ζωῆς καί νά μήν τήν καταστρέφουμε εἴτε μέ τόν πόλεμο, εἴτε μέ τά διάφορα γενετικά πειράματα, εἴτε μέ τίς ἐκτρώσεις, εἴτε μέ τήν ἀδιαφορία μας γιά τόν πλησίον πού ὑποφέρει καί πεινᾶ, μέ ἀφετηρία τήν ἐλεύθερη διάθεσή μας. Καλούμαστε ἀπό τήν Ἐκκλησία νά ἀναγνωρίσουμε τήν ἀξία τοῦ περιβάλλοντος καί νά μήν τό βλάπτουμε μέ τήν ἄκριτη ἐκμετάλλευση τῶν πλουτοπαραγωγικῶν πηγῶν, μέ τήν μόλυνση, μέ τήν ὑπερβολή στήν χρήση των αὐτοκινήτων, μέ τήν θεοποίηση τῆς αὐτάρκειας καί τήν ἀδιαφορία γιά τούς λαούς τοῦ τρίτου κόσμου, καί πάλι μέ ἀφετηρία τήν ἐλεύθερη διάθεσή μας. Καλούμαστε ἀπό τήν Ἐκκλησία νά ἀναγνωρίσουμε τήν ἀξία τοῦ ἑαυτοῦ μας ὡς εἰκόνας τοῦ Θεοῦ, ὡς ὑπάρξεως πού καλεῖται νά βρεῖ τήν εὐτυχία ὄχι στήν μοναξιά στήν ὁποία ὁδηγεῖ ἡ ἱκανοποίηση κάθε λογῆς ἐπιθυμίας μας, ἀλλά στήν δυνατότητα γνήσιας κοινωνίας μέ τόν συνάνθρωπό μας, μέ τήν διαμόρφωση σχέσεων πού θά στηρίζονται στόν ἁμοιβαῖο σεβασμό, στήν θυσία γιά τόν ἄλλο, στήν γνήσια ἐπικοινωνία, στήν θεώρηση τοῦ πλησίον μας ὄχι ὡς «σκεύους ἡδονῆς», ἀλλά ὡς «βοηθοῦ» (Γένεσις, 2, 18), ὅμοιου μέ ἐμᾶς, ὅπως ὁ Θεός μᾶς ἔπλασε. Καί ὅλα αὐτά μέ ἀφετηρία τήν ἐλεύθερη διάθεσή μας.

Ὁ πολιτισμός μας ἔθεσε ὡς στόχο τήν ἀπελευθέρωση τοῦ ἀνθρωπίνου πνεύματος ἀπό κάθε λογῆς δεισιδαιμονίες καί προκαταλήψεις. Σήμερα κυριαρχοῦν τά ἀνθρώπινα δικαιώματα. Ὁ ὀρθός λόγος. Ὁ ἀπόλυτος σεβασμός στήν ἐλευθερία. Ἡ διαφορετικότητα. Ἡ ἀπεξάρτηση τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τά διάφορα «πρέπει». Τό δικαίωμα τοῦ καθενός νά βρεῖ τήν χαρά ὅπως ἐπιθυμεῖ. Ἡ περιθωριοποίηση τῆς θρησκείας στή σφαίρα τῆς ἰδιωτικῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ θρησκευτικός ἀποχρωματισμός τῆς κοινωνίας. Ἡ ἀπόρριψη τῆς μεταθανάτιας ζωῆς καί ὁ τονισμός τοῦ «ἐδῶ καί τώρα». Γι’ αὐτό καί ἡ ἔννοια τοῦ «ἱεροῦ» δέν συνάδει μέ τά δεδομένα τῆς ἐποχῆς μας. Γιατί ὅπου ἀκούγεται ἡ λέξη αὐτή, ὁ ἄνθρωπος θυμᾶται αὐθεντίες πού τοῦ στέρησαν τήν ἐλευθερία του. Πρότυπα τά ὁποῖα κρατοῦσαν ἐξαρτημένη τήν σκέψη του. Εἰκόνες πού τόν ἐνοχλοῦν γιατί δέν συμβαδίζουν μέ τήν ἀνάγκη του νά προοδεύσει.

Καί γι’αὐτό ἡ ἀπο-ϊεροποίηση δέν περιορίστηκε μόνο στήν ἀπεξάρτηση τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τή θρησκεία. Προχώρησε στήν περιφρόνηση τῆς ἱερότητας πού παλαιότερα ἀπέδιδε ὁ ἄνθρωπος καί σέ ἄλλους θεσμούς καί πρόσωπα. Ἀπο-ϊεροποιήθηκε ἡ οἰκογένεια. Ἀπο-ϊεροποιήθηκε ἡ παιδεία. Ἀπο-ϊεροποιήθηκε ἡ πολιτική. Ἀπο-ϊεροποιήθηκαν οἱ ἀνθρώπινες σχέσεις. Καί αὐτή ἡ ἀπο-ϊεροποίηση πῆρε τόν χαρακτήρα τῆς ἀπομυθοποιήσεως τῶν αὐθεντιῶν, πού ὁ ἄνθρωπος θεώρησε ὅτι δέν τοῦ ἐπέτρεπαν νά εἶναι ἐλεύθερος. Καί σήμερα ὁ ἄνθρωπος συμπεριφέρεται σάν νά εἶναι ἕνας ἔφηβος πού μόλις ἔχει ἀρχίσει νά γνωρίζει τόν ἑαυτό του καί θεωρεῖ ὅτι ὁ κόσμος τοῦ ἀνήκει, χωρίς νά ἐξετάζει ὅτι ἄν περιφρονεῖ τήν εὐγένεια στήν καθημερινή του συμπεριφορά, ἀλλά καί τόν σεβασμό πρός τούς ὅποιους θεσμούς, στήν οὐσία ἀφήνει τόν ἑαυτό του χωρίς στηρίγματα. Διότι ἄλλο εἶναι ἡ κριτική τοποθέτηση ἔναντι τῶν πράξεων καί τῶν παραλείψεων τῶν προσώπων, καί, γιατί ὄχι, καί ἡ δυναμική προσπάθεια γιά ἀλλαγές, μέ μέσα, βεβαίως, πού συνάδουν στήν δημοκρατία καί τήν ἀγάπη, καί ἄλλο εἶναι ἡ ἀπαξίωση τῶν πάντων, πού ἀφήνει τελικά καί τήν κοινωνία, κυρίως ὅμως τόν ἄνθρωπο χωρίς ἕνα πλαίσιο. στό ὁποῖο νά στηριχθεῖ γιά νά ἀναζητήσει τήν ἀληθινή εὐτυχία.

Αὐτές οἱ ἀντιλήψεις ἴσως εἶναι δικαιολογημένες γιά τίς δυτικές κοινωνίες πού γνώρισαν τήν Ἱερά Ἐξέταση ἤ τήν αὐστηρότητα τῆς προτεσταντικῆς ἠθικῆς. Γιά τήν δική μας ὅμως ζωή καί κοινωνία, δέν δικαιολογοῦνται. Ὁ Ἕλληνας πού γνωρίζει τί πιστεύει, δέν μπορεῖ παρά νά ἀπορρίψει τήν διαστρέβλωση γιά τόν τρόπο ζωῆς πού δῆθεν προβάλλει καί ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Ὅσο κι ἄν ἡ προπαγάνδα ἐπιμένει περί τοῦ ἀντιθέτου, ἡ ὀρθόδοξη πίστη καί παράδοση μᾶς καλεῖ νά ξαναβροῦμε τήν ἱερότητα σέ κάθε κίνησή μας, σέ κάθε σχέση μας, στήν στάση ζωῆς μας ἔναντι τοῦ Θεοῦ, τοῦ κόσμου, τοῦ πλησίον, τοῦ ἑαυτοῦ μας. Ὄχι γιατί φοβόμαστε ἤ εἴμαστε ἀντίθετοι στήν πρόοδο ἤ στήν ἔνταξη στίς σύγχρονες κοινωνίες δυτικοῦ τύπου. Ἀλλά γιατί γνωρίζουμε ὅτι τό μυστήριο τῆς εὐτυχίας βρίσκεται στήν κοινωνία μέ τόν Θεό καί τόν πλησίον, μία κοινωνία ἀγάπης καί ἐλευθερίας, πού ὁρίζεται καί μέσα ἀπό τούς θεσμούς. Καί ἄν δέν σεβόμαστε τήν ἱερότητα αὐτῆς τῆς κοινωνίας, δέν μποροῦμε νά εὐτυχήσουμε, ὅσες γνώσεις καί ἄν ἀποκτήσουμε, ὅσα χρήματα καί ἄν ἔχουμε, ὅσες ἀπολαύσεις καί ἄν γευθοῦμε, ὅσες ἐπιθυμἰες μας καί ἄν πραγματοποιήσουμε.